Relatie met de dood

Speculatief design biedt de mogelijkheid om een alternatieve toekomst te verkennen die ons uitdaagt om onze omgang met de dood te bevragen. Hoewel het zich voornamelijk richt op het in twijfel trekken van onze persoonlijke band met de dood, heeft het ook betrekking op bredere maatschappelijke aspecten.

Hoe zou deze relatie er mogelijk in de toekomst anders uit kunnen zien? Waar leidt de huidige relatie toe, of nog sterker, waar willen we dat deze naartoe gaat? Is het mogelijk om deze relatie met de dood opnieuw vorm te geven?

In dit onderzoek wordt de relatie met de dood verkend aan de hand van verschillende aspecten die invloed hebben op onze perceptie en omgang met de dood. Een aantal belangrijke inzichten zijn gebaseerd op de invloed van beeldvorming, het maskeren van de dood, de verwijdering tussen mens en natuur, en het onbekende aspect van de dood.

Beeldvorming

De media hanteert verschillende benaderingen bij het presenteren van de dood, variërend van sensatiezucht en gratuit geweld tot respectvolle waardigheid, symbolische of abstracte representatie, en soms zelfs censuur of vermijding. Dit wordt ook weerspiegeld in populaire cultuuruitingen zoals Halloween, horrorfilms en spookhuizen, waarin de dood een centrale rol speelt en dient als vorm van entertainment. Als kind worden we blootgesteld aan deze portrettering van de dood. De dood wordt vaak afgebeeld als iets negatiefs, als een vijand die we moeten vermijden, als een magere, spookachtige figuur die ons komt halen wanneer we sterven. Hoewel dit niet direct angst voor de dood hoeft te veroorzaken, geloof ik dat de media een invloedrijke rol speelt in het vormen van onze perceptie van de dood.

Onbekendheid

Een van de redenen voor angst en onzekerheid met betrekking tot de dood is het onbekende aspect ervan. Het besef dat het leven eindig is en dat we niet precies weten hoe het stervensproces verloopt en wat er na de dood gebeurt, kan onze relaties beïnvloeden. Het ontbreken van concrete kennis en begrip van de dood kan angst veroorzaken en ons belemmeren in het aangaan van een gezonde relatie met dit onderwerp.

Maskering

Het overlijdensproces en afscheid nemen van een dierbare gebeurt vaak achter gesloten deuren;, dodelijke ongelukken worden afgeschermd, en dode dieren worden op openbare plekken weggehaald. Wat geheel begrijpelijk is omdat het alles te maken heeft met het respecteren van de privacy van de betrokkenen, het waarborgen van de veiligheid van hulpverleners en omstanders, en het voorkomen van risico's voor de volksgezondheid. Echter, het maskeren van de dood kan ook leiden tot een gebrek aan bekendheid en comfort met het onderwerp. Omdat niet iedereen weet hoe het eruitziet en wat we kunnen verwachten, kan het moeilijk zijn om te wennen aan de dood of er op een andere manier mee om te gaan.

Verwijdering tussen mens en natuur

De moderne geneeskunde heeft ons de mogelijkheid gegeven om levens te verlengen en te rekken. De vraag rijst of de medische wetenschap uiteindelijk zo ver zal zijn gevorderd dat de dood niet langer onvermijdelijk is en mensen onsterfelijk worden. Dit roept echter vragen op over wat er overblijft van de biologische mens en of het leven nog waardevol is zonder einde. Hoe kunnen we de verleiding om de natuurlijke cycli te manipuleren en onszelf als superieur te beschouwen overwinnen, en streven naar een evenwichtige verbinding tussen mens en natuur?

Oplossing

In het speculatieve ontwerp vormen inzichten en biologische feiten een vlechtwerk dat zich vertaalt naar een nieuwe mythologie, waarin een alternatief narratief wordt verkend. In dit toekomstscenario wordt de dood gerepresenteerd door de moedergodin, en verschillende elementen uit deze wereld manifesteren zich als artefacten die een belangrijke rol spelen in het bijbehorende ritueel. Deze benadering dient als richtlijn om nieuwe mogelijkheden te verkennen.

Een centraal element in mijn mythologie is het hoofdhaar. Het symboliseert en herinnert ons aan de vergankelijkheid van de mens en deelname aan de natuurlijke cyclus, doordat het groeit, rust en uitvalt, net zoals ons lichaam verandert en uiteindelijk zal vergaan. Hoewel hoofdhaar normaal gesproken wordt beschouwd als een belangrijk onderdeel van iemands uiterlijk en identiteit, wordt het vaak als vies of ongewenst beschouwd zodra het van ons lichaam wordt gescheiden. Op dezelfde manier wordt het lichaam als vies beschouwd na het overlijden, terwijl we het tijdens iemands leven niet zo zien, althans, zo zag ik het.

In mijn verhaal personifieert de moedergodin de dood. Ze vervult een essentiële rol door ons op te voeden met haar wijsheid die in harmonie is met de biologische en ecologische realiteit. De moedergodin wordt afgebeeld als een zorgzame en beschermende moeder, die haar kinderen begeleidt. Tegelijkertijd draagt ze de verantwoordelijkheid voor het beëindigen van het leven en fungeert ze als bewaker tussen leven en dood. Als emotionele steunpilaar biedt ze troost en geruststelling, vergelijkbaar met hoe een moeder haar kinderen zou troosten. Ze helpt onze angsten en onzekerheden over het levenseinde te verzachten. Haar zorgzaamheid en bescherming worden weerspiegeld in haar communicatie en beloften van het ontwerp.

Haar-ritueel 

De onderdelen van het ritueel brengen het verhaal uit de mythologie tot leven, maken het beleefbaar en tonen een nieuwe manier om de relatie met de dood te ervaren. De ceremoniële attributen die worden gehanteerd gedurende het ritueel bestaan uit een borstel en een altaar, die gezamenlijk het derde attribuut creëren, het haarnest. De borstel, gemaakt van hout, en het altaar, gemaakt van klei, dienen als herinnering aan de vergankelijkheid. Na verloop van tijd zullen zowel de borstel als het altaar ouder worden en tekenen van slijtage vertonen. Daarom vereisen beide attributen zorg en voorzichtigheid vanwege hun kwetsbaarheid en beperkte levensduur, zodat ze een leven lang meegaan. Bovendien hebben zowel de borstel als het altaar een unieke vorm en vertegenwoordigen ze de individualiteit van elk persoon. Geen twee exemplaren zijn precies hetzelfde.

Het ritueel omvat een gestructureerde reeks handelingen, die begint met het zorgvuldig ontklitten van je haar en het verzamelen van de losse haren uit de borstel. Vervolgens laat je deze door het altaar bewegen, waarna het nieuwe en oude haar onder het altaar zich met elkaar verweven en een nest van haar ontstaat.

Het haarnest ontstaat door het uitvoeren van rituele handelingen waarbij iemand zijn eigen haar opspaart om zijn eigen nest te creëren, dat hem bij het overlijden als een veilige cocon zal omhullen. Dit nest symboliseert de baarmoeder, de plek waar we zijn ontstaan en waar we uiteindelijk naar zullen terugkeren. Het vertegenwoordigt tevens het concept van wedergeboorte, waarin we na de dood weer terugkeren naar die oorspronkelijke staat. Door middel van dit ritueel kunnen we ons thuis alvast vertrouwd maken met het idee van sterven.

Context 

Mijn oplossing op het vraagstuk is een nieuwe mythologie waarin de dood wordt belichaamd door een moedergodin, gebaseerd op de biologische realiteit. Door deze alternatieve benadering probeer ik zorgvuldig aandacht te vestigen op een serieus en soms angstaanjagend onderwerp. Het verkennen van de persoonlijke relatie met de dood vanuit het perspectief van de natuur roept vragen op over de relatie tussen het heden en de toekomst.

In onze moderne samenleving associëren we de dood vaak met ouderdom, maar in werkelijkheid is de dood een onvoorspelbaar en genadeloos fenomeen dat op elk moment kan toeslaan, ongeacht leeftijd. Bevorderen we het welzijn van mens en natuur door dit besef vroeg in ons leven te omarmen?

Het speculatieve ontwerp is bedoeld om het publiek in een museum- of tentoonstellingscontext te confronteren met een alternatief narratief, waarbij zowel feitelijke informatie als storytelling worden gebruikt. Het doel is om zowel het verstand als de emoties van de bezoekers aan te spreken en hen uit te dagen om het heersende of traditionele beeld van de dood en de persoonlijke relatie daarmee te bevragen. Tegelijkertijd geeft het speculatieve ontwerp handvatten om de beloften voor een harmonieuze relatie aan te gaan. De mythologie wordt gepresenteerd in de vorm van een audiovisueel verhaal, en het ritueel bestaat uit fysieke objecten in de ruimte waarmee mensen mogen interacteren. Beide vormen roepen op hun eigen manier vragen op, wat het publiek kan prikkelen tot nadenken.

Positionering 

Het verdrietige karakter van het onderwerp zal niet volledig verdwijnen door de dood positiever te benaderen. Wel heb ik door mijn onderzoek meer begrip gekregen, wat helpt om te accepteren en innerlijke rust te vinden. Ik koester het nieuwe beeld dat ik heb gecreëerd. Zowel op persoonlijk vlak als op het gebied van ontwerpen ben ik voorstander van het openbreken en onderzoeken van moeilijke onderwerpen, zoals de relatie met de dood. Ik heb gemerkt dat het delen van gedachten en gevoelens ruimte biedt voor het ombuigen van destructieve gedachten die het leven negatief kunnen beïnvloeden. Door andere perspectieven toe te laten, helpt het om je eigen beperkte denkwijze te doorbreken. Hoewel de droom van onsterfelijkheid verleidelijk klinkt, is de dood ook datgene wat het leven waarde geeft.